Czym jest przemoc ekonomiczna?

utworzone przez | mar 18, 2024

W ostatnich latach coraz częściej pojawiającym się terminem w przestrzeni publicznej jest przemoc finansowa, określana niekiedy także mianem ekonomicznej lub materialnej. Z wykorzystaniem tego pojęcia można spotkać się zwykle w dyskusjach prowadzonych na temat prawa rodzinnego oraz niepożądanych postaw występujących zarówno w nieformalnych związkach, jak i w małżeństwach. W dalszej części niniejszego artykułu przeanalizujemy to zagadnienie i wyjaśnimy m.in.: na czym polega przemoc ekonomiczna, znamiona których przestępstw może wypełniać jej stosowanie, a także czy może ona stać się przyczyną rozwodu z wyłącznej winy małżonka.

Co to jest przemoc finansowa?

Rozważania na temat zjawiska, jakim jest przemoc ekonomiczna, warto rozpocząć od próby ustalenia definicji tego pojęcia. Pewne utrudnienie w tym przypadku stanowi fakt, że termin „przemoc ekonomiczna” nie doczekał się jeszcze bezpośredniego uregulowania prawnego w Polsce. Nie ulega jednak wątpliwości, że tego rodzaju postawa jest jedną z odmian przemocy, którą generalnie klasyfikuje się jako fizyczną, psychiczną i seksualną. Pod pojęciem przemocy ekonomicznej kryje się cały wachlarz zachowań, które sprowadzają się do przejęcia kontroli przez jednego partnera nad drugim w szeroko pojętej sferze wydatkowania pieniędzy oraz zarobkowania. Celem „ekonomicznego agresora” jest przejęcie całkowitej kontroli finansowej nad „ofiarą”.

W celu wyjaśnienia istoty przemocy ekonomicznej warto przywołać kilka następujących przykładów z orzecznictwa.

  • Zakaz korzystania z pieniędzy znajdujących się na wspólnym rachunku bankowym (współwłasność konta bankowego lub upoważnienie do korzystania z konta), oczekiwanie pytania się o możliwość podjęcia lub wydania nawet drobnej kwoty, awantury „agresora” o wydatkowanie wspólnych środków (tak np. wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z 6.12.2021 r., II Ka 543/21, LEX nr 3290106).
  • Podkreślanie uzależnienia ekonomicznego rodziny, dyskredytowanie roli drugiego małżonka ze względu na zbyt małe zarobki, czy też szantażowanie drugiego małżonka porzuceniem pracy (tak wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 31.08.2021 r., III K 244/20, LEX nr 3231509).
  • Ograniczanie kontaktów z klientkami, po to aby później twierdzić, że żona nie osiągała żadnych dochodów z tej dorywczej pracy, zmierzające do uzależnienia od siebie i przekazywanych pieniędzy, w sytuacji kiedy żona zajmowała się dwójką małych dzieci (por. wyrok SR w Łukowie z 22.12.2022 r., II K 528/21, LEX nr 3484049).

Przemoc ekonomiczna w rodzinie – jakie przesłanki wskazują na jej występowanie?

Przyglądając się przytoczonym przykładom z orzecznictwa, wnioskujemy, że sprawca przemocy ekonomicznej dążący do uzyskania pełnej kontroli finansowej nad „ofiarą”, może dopuszczać się m.in.:

  • utrudniania lub uniemożliwiania dostępu do konta bankowego,
  • wydzielania środków do życia,
  • uzależniania przekazania środków do życia od spełnienia stawianych przez niego warunków,
  • utrudniania podjęcia pracy zarobkowej lub nawet w skrajnych przypadkach podejmowania działań powodujących jej utratę.

Przemoc ekonomiczna może się również przejawiać tym, że „agresor” uporczywie unika podjęcia pracy zarobkowej, zmuszając „ofiarę” do ponoszenia kosztów jego utrzymania.

Przemoc ekonomiczna a kodeks karny – czy agresja finansowa może podlegać karze?

Fakt, że przemoc finansowa nie stała się do tej pory pojęciem bezpośrednio uregulowanym prawnie w Polsce, nie oznacza tego, że jej akty nie mogą być w żaden sposób karane. Stosowanie przemocy ekonomicznej może wypełniać bowiem znamiona przestępstw:

  • znęcania – art. 207 § 1 k.k., zgodnie z którym „Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”,
  • zmuszania do określonego zachowania – art. 191 § 1 k.k. „Kto, stosując przemoc wobec osoby lub groźbę bezprawną, zmusza ją lub inną osobę do określonego działania, zaniechania lub znoszenia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”,
  • niealimentacji – art. 209 § 1 k.k. „Kto uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową, jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.”.

Czy przemoc finansowa w małżeństwie może stać się przyczyną rozwodu?

Stan, w którym w rodzinie ma miejsce znęcanie ekonomiczne, doprowadza niekiedy „ofiary” agresji finansowej do podjęcia decyzji o odejściu od małżonka. Należy zadać sobie jednak pytanie: czy przemoc ekonomiczna wobec partnera może być uznana za przyczynę rozwodu? Okazuje się, że odpowiedź jest twierdząca – stosowanie przemocy ekonomicznej może być uznane za podstawę rozwiązania małżeństwa z wyłącznej winy małżonka odgrywającego rolę „agresora” finansowego.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2000 r. V CKN 323/00, „Gdy wina małżonka w rozkładzie pożycia jest następstwem naruszenia przez niego obowiązków wynikających z przepisów prawa rodzinnego recypujących akceptowane powszechnie zasady moralne (w szczególności art. 23, 24, 27 kro), to jej uznanie nie wymaga nadto oceny, że takie jego postępowanie jest naganne moralnie.”

Do przemocy ekonomicznej odpowiednie zastosowanie mają zastosowanie przepisy art. 23 i 27 k.r.o.. Zgodnie z art. 23 k.r.o. „Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.” Z kolei przepis art. 27 k.r.o. nakłada na małżonków obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny: „Oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym.”.

Przemoc ekonomiczna w rodzinie a procedura „Niebieskie karty”

Warto podkreślić, że do przemocy ekonomicznej odpowiednie zastosowanie ma również procedura „Niebieskie karty” uregulowana w ustawie 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Ustawa ta zawiera definicję przemocy domowej: „należy przez to rozumieć jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:

a) narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,

b) naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,

c) powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę,

d) ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,

e) istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.”

Podsumowanie

Przemoc ekonomiczna staje się coraz głośniej podnoszoną kwestią w debacie publicznej. Co należy przez nią rozumieć? Za akty przemocy materialnej w małżeństwie uważa się szereg różnych działań, wśród których można wyróżnić m.in. utrudnianie lub uniemożliwianie dostępu do konta bankowego, wydzielanie środków do życia lub uzależnianie ich przekazania od spełnienia stawianych przez „agresora” warunków, a także utrudnianie „ofierze” podjęcia pracy zarobkowej lub podejmowanie działań powodujących jej utratę. Mimo iż pojęcie przemocy finansowej nie jest bezpośrednio uregulowane prawnie w Polsce, to nie oznacza, że jej sprawca nie jest narażony na żadne konsekwencje. Stosowanie przemocy ekonomicznej wobec partnera może wypełniać znamiona różnych przestępstw ujętych w kodeksie karnym, w tym np. znęcania, zmuszania do określonego zachowania czy niealimentacji. Co istotne, przemoc finansowa w małżeństwie może być uznana za podstawę rozwiązania małżeństwa z wyłącznej winy małżonka będącego „agresorem”. Warto zaznaczyć również, że w przypadku przemocy ekonomicznej w rodzinie ma zastosowanie procedura „Niebieskie karty”.

Osoby doświadczające ze strony partnera znęcania ekonomicznego, które chcą skorzystać ze wsparcia doświadczonych adwokatów specjalizujących się w obszarze: prawo rodzinne Legnica, zachęcamy do zapoznania się z ofertą Kancelarii Czuba & Partnerzy. W ramach naszych usług zapewniamy Klientom kompleksowe wsparcie łączące nienaganne przygotowanie merytoryczne i praktyczne umiejętności prawnicze z dużym zaangażowaniem i indywidualnym podejściem do ich spraw. Oferowana przez nas pomoc prawna obejmuje zarówno profesjonalne doradztwo i analizę sytuacji Klienta, jak i jego reprezentację w postępowaniu sądowym.

Zachęcamy do kontaktu każdą osobę, która chce, aby jej sprawą na gruncie prawa rodzinnego zajął się doświadczony i rzetelny adwokat Legnica.

Autor tekstu

Adwokat Katarzyna Czuba

Partner w Kancelarii „Czuba & Partnerzy” Spółka Partnerska Adwokatów w Legnicy

Jak uzyskać pozwolenie na budowę?

Marzysz o wybudowaniu własnego domu? Zanim jednak wbijesz pierwszą łopatę, musisz zadbać o szereg formalności, z których najważniejszą jest uzyskanie pozwolenia na budowę. Brzmi skomplikowanie? Niekoniecznie! W tym artykule poprowadzimy Cię krok po kroku przez cały...

Sprawiedliwy podział majątku po rozwodzie

Wiele osób, które postanawiają się rozstać, zastanawia się jak wygrać podział majątku. Jednak w walce o swoje dobra nie można zapomnieć o sprawiedliwości. W tym artykule wyjaśnimy, jak przez obie strony może być pojmowany sprawiedliwy podział majątku po rozwodzie i o...

Separacja a rozwód – czym różnią się oba te terminy?

Separacja a rozwód – czym różnią się oba zagadnienia? W życiu małżeńskim, zwłaszcza w przypadku kryzysu, separacja i rozwód są pojęciami często używanymi, ale niestety równie często mylonymi. Choć oba odnoszą się do końca związku małżeńskiego, istnieją istotne różnice...

Co to jest rozdzielność majątkowa?

Co to jest rozdzielność majątkowa ustalona notarialnie? To jedno z fundamentalnych pojęć w prawie rodzinnym, które ma na celu chronić zarówno interesy osobiste, jak i majątek wspólny małżonków. Zapraszamy do zgłębienia wiedzy na temat tego, na czym polega rozdzielność...

Masz pytania? Zadzwoń lub napisz

Kontakt z nami